Οι φρονιμίτες του Eric Statler ήταν έγκλειστοι, κάτι το οποίο ήταν ενοχλητικό, αλλά δεν απειλούσαν όμως τη ζωή του. Ως διευθυντής ενός ξενοδοχείου σε μια τουριστική περιοχή του Αϊνταχο, ο Statler ξόδευε μεγάλο μέρος του δωδεκάωρου ωραρίου του κουβεντιάζοντας με πελάτες, που σημαίνει ότι δεν μπορούσε να περάσει μία εβδομάδα με πρησμένο μάγουλο και αντιβίωση. Ούτε, δεδομένων των μυριάδων καθηκόντων του, μπορούσε να πάρει αναρρωτική. Οπότε το ανέβαλλε, μέχρι που ο πόνος έγινε ανυπόφορος.
Δύο μήνες μετά την εγχείρηση, ο Statler ακόμη περίμενε την ανακούφιση. Οι φρονιμίτες του είχαν φύγει, αλλά ο πόνος παρέμενε. Οχι μόνο δεν μπορούσε να μασήσει, αλλά έχανε βάρος και φαινόταν μονίμως κουρασμένος. Αποφάσισε να ξαναπάει στον οδοντίατρο, που τον έστειλε την ίδια μέρα στον ΩΡΛ. Αυτός χρειάστηκε λίγα λεπτά για να βρει το πρόβλημα. «Φαίνεται ότι έχεις καρκίνο».

Ο Statler δεν μπορούσε να το πιστέψει. Ηταν πρώην αθλητής, έτρεχε σχεδόν κάθε μέρα, δεν κάπνιζε ποτέ και το αλκοόλ του ήταν λίγες μπύρες την εβδομάδα. "Η γυναίκα μου μού είπε ότι ήμουν ο υγιέστερος άνθρωπος που ήξερε". Ο μέσος ασθενής με καρκίνο στη στοματική κοιλότητα, αντιθέτως, είναι στα 60 του και καπνίζει ή πίνει όλη τη ζωή του.
Βέβαια, ο ορισμός του «μέσου» έχει αρχίσει να αλλάζει, καθώς πολλές διαγνώσεις για καρκίνο του στόματος πλέον αφορούν υγιείς νέους άντρες. Ο Statler γρήγορα έμαθε πως ήταν μέλος μίας νέας ομάδας κινδύνου, που μοιραζόταν τον ίδιο παράγοντα: HPV, ένα μη ανιχνεύσιμο και μη θεραπεύσιμο αφροδίσιο νόσημα, που μπορεί να χρησιμεύει σαν βενζίνη υψηλών οκτανίων για όγκους.

Ενας αόρατος εχθρός
Σίγουρα θα έχεις ακούσει για τα κονδυλώματα (HPV - Human papilloma virus), το καλπάζον αφροδίσιο που συνδέεται πιο συχνά με τον καρκίνο της μήτρας στις γυναίκες. Πόσο καλπάζον; Οι πιθανότητες λένε ότι είτε είχες τον ιό είτε τον έχεις τώρα, είτε θα τον κολλήσεις κάποια στιγμή στο μέλλον. Βασικά, το Κέντρο Ελέγχου Λοιμώξεων των ΗΠΑ εκτιμά ότι οι μισοί απ' όλους τους σεξουαλικά ενεργούς ανθρώπους κολλάνε κάποια στιγμή HPV στη διάρκεια της ζωής τους. Με 6 εκατ. νέες μολύνσεις το χρόνο, ο HPV είναι το πιο διαδεδομένο αφροδίσιο στον κόσμο, κάτι σαν την Πάρις Χίλτον των ασθενειών.

Ο λόγος που ο HPV μετακινείται τόσο εύκολα είναι ο τρόπος με τον οποίο κρύβεται: στο 99% των περιπτώσεων δεν εμφανίζει συμπτώματα (το υπόλοιπο 1% βγάζει κάτι εξογκώματα στο πέος στους άντρες και στο αιδοίο ή γύρω από αυτό στις γυναίκες). Οι περισσότεροι φορείς του HPV δεν έχουν ιδέα ότι είναι φορείς, από πού τον κόλλησαν ή ότι μπορούν να τον μεταδώσουν σε άλλους.

Οι ερευνητές ξέρουν για τη σύνδεσή του με τον καρκίνο του τραχήλου από τη δεκαετία του ’70, αλλά μόλις πρόσφατα ανακάλυψαν τη σύνδεση μεταξύ του ιού και του στοματοφαρυγγικού καρκίνου. Για χρόνια, τα στοματοφαρυγγικού καρκίνου και των καρκίνων του κεφαλιού έπεφταν μαζί με τα ποσοστά του καπνίσματος. Αλλά όταν παρατήρησαν μία μεγάλη αύξηση νέων μη καπνιστών με στοματοφαρυγγικό καρκίνο -μία μορφή στοματικού καρκίνου που εμφανίζεται στις αμυγδαλές και τη βάση της γλώσσας- οι γιατροί στο Johns Hopkins σκέφτηκαν να τεστάρουν τον καρκινικό ιστό για HPV. Η έρευνα που δημοσιεύτηκε στο New England Journal of Medicine αποκάλυψε ότι η έκθεση στον HPV-16, μία ποικιλία που είναι γνωστό ότι προκαλεί καρκίνο του τραχήλου, αύξησε τις πιθανότητες για στοματοφαρυγγικό καρκίνο κατά 32 φορές. Σε σύγκριση με αυτόν, οι προηγούμενοι παράγοντες κινδύνου -ιστορικό καπνίσματος και ποτού- βρέθηκε ότι αυξάνουν τον κίνδυνο κατά τρεις και δυόμισι φορές αντίστοιχα.

«Ο HPV έχει αντικαταστήσει το αλκοόλ και το κάπνισμα ως την κυρίαρχη αιτία του στοματοφαρυγγικού καρκίνου» σου λέει ο Ted Teknos, καθηγητής ιατρικής στο ογκολογικό πρόγραμμα για το κεφάλι και το λαιμό του Κέντρου Καρκίνου του Πανεπιστημίου του Οχάιο. Ο HPV προκαλεί την ανάπτυξη καρκινικών όγκων στο στόμα ενός άντρα με τον ίδιο τρόπο που το κάνει στη μήτρα μιας γυναίκας: μπαίνει στο DNA εμποδίζοντας τη λειτουργία των πρωτεϊνών που μειώνουν το κυτταρικό στρες και καταστέλλουν τους όγκους.

Στοιχεία από το Εθνικό Κέντρο Καρκίνου των ΗΠΑ αποκάλυψαν ότι μεταξύ του 1998 και του 2008, τα ποσοστά στοματοφαρυγγικού καρκίνου αυξήθηκαν κατά 36% στους άντρες, μία άνοδος 3,6% ετησίως. Μερικές φορές, οι ασθενείς είναι νέοι, άντρες που ακόμη δεν έχουν πατήσει τα 40, σου λέει ο Robert Haddad, διευθυντής του κέντρου για την ογκολογία κεφαλιού και λαιμού στο Dana-Farber Cancer Institute. «Πολλά από αυτά τα κρούσματα δεν αναφέρονται ή γίνεται διάγνωση πολύ αργά, αφού ο καρκίνος μεταφερθεί στους λεμφαδένες. Επίσης, ο ασθενής είναι νέος και υγιής» καταλήγει.

Πολλοί γιατροί βλέπουν την αύξηση του στοματικού καρκίνου που συνδέεται με τον HPV ως αποτέλεσμα της αλλαγής των σεξουαλικών πρακτικών την τελευταία δεκαετία - βασικά το στοματικό σεξ. Επειδή ο HPV επιδρά τοπικά μπορεί να φτάσει στο στόμα σου μόνο μέσα από άμεση επαφή. Δηλαδή δεν πρόκειται να ταξιδέψει μέσα από το σώμα σου μόνος του για να φτάσει στο στόμα σου. Ο πιο πιθανός τρόπος για να κολλήσεις τον ιό είναι με στοματικό σεξ με ένα φορέα. Πάντως, απλώς και μόνο αν φιλήσεις κάποιον που είναι μολυσμένος στο στόμα, θα κολλήσεις κι εσύ στο στόμα, σύμφωνα με πολλούς ερευνητές που πιστεύουν ότι ο HPV μεταφέρεται με το σάλιο.

Είναι προφανές λοιπόν ότι το στοματικό σεξ δεν είναι ασφαλές σεξ και ότι οι πιθανότητές σου να εμφανίσεις καρκίνο του στόματος αυξάνονται με κάθε τύπο σεξουαλικής επαφής. Σύμφωνα με την ίδια έρευνα στο New England Journal of Medicine, οι άνθρωποι που είχαν έξι ή περισσότερους συντρόφους με τους οποίους έκαναν στοματικό σεξ στη διάρκεια της ζωής τους, είχαν εννιά φορές περισσότερες πιθανότητες να εμφανίσουν στοματοφαρυγγικό καρκίνο.
«Πολλοί άνθρωποι δεν πιστεύουν ότι το στοματικό σεξ λογίζεται ως σεξ» σου λέει ο Gregory Masters, ογκολόγος του Helen F. Graham Cancer Center κι εκπρόσωπος της Αμερικανικής Εταιρείας Κλινικής Ογκολογίας. «Αλλά το στοματικό σεξ έχει κι αυτό τους κινδύνους του και ο καρκίνος μπορεί να είναι ένας από αυτούς».

Είναι λύση η αποχή;
Μία μέρα πριν ο Brian Hill διαγνωσθεί με καρκίνο του στόματος στο τέταρτο στάδιο έκανε σκι. «Ενιωθα τέλεια» θυμάται ο Hill, ένας μη καπνιστής που τότε ήταν 40 χρόνων. «Δεν είχα αποστήματα στο στόμα μου και δεν πονούσα». Είχε γένια, κάτι που έκρυψε έναν διογκωμένο (και ανώδυνο) λεμφαδένα. «Οταν το κατάλαβα, είχε φτάσει να έχει μέγεθος φουντουκιού» σου λέει.
Οταν τα αντιβιοτικά δεν λειτούργησαν, ένας ΩΡΛ έκανε βιοψία και βρήκε ότι ο όγκος περιείχε καρκινικό ιστό.

Ο Hill, ιδιοκτήτης εταιρείας ιατρικών μηχανημάτων, που είχε πουλήσει πριν από λίγα χρόνια μια άλλη εταιρεία που είχε με οδοντιατρικά εμφυτεύματα, λέει ότι θεωρούσε τον εαυτό του καλύτερα ενημερωμένο σε θέματα στοματικής υγιεινής από τον μέσο άντρα. Και πάλι, ο όγκος, που είχε ξεκινήσει από τις αμυγδαλές του, έμεινε χωρίς διάγνωση ίσως και δύο χρόνια.

Στο Anderson Cancer Center του Χιούστον, οι γιατροί του Hill του είπαν ότι είχαν αρχίσει να βλέπουν έναν μεγάλο αριθμό μη καπνιστών με στοματικό καρκίνο, αλλά δεν ήξεραν το γιατί. Τον Hill τον υπέβαλαν, καθώς θυμάται, σε ένα κάρο θεραπείες, συμπεριλαμβανομένων της χημειοθεραπείας, της ακτινοθεραπείας και της αφαίρεσης του αριστερού τμήματος του λαιμού του. Ηταν μία ακραία διαδικασία, στη διάρκεια της οποίας υπέφερε από τις επιπτώσεις της ραδιενέργειας, βασιζόταν σε βαριά αναλγητικά, έτρωγε από σωληνάκι για ένα χρόνο κι έχασε πάνω από 25 κιλά.

Ο Hill έμαθε τελικά ότι ο όγκος του είχε HPV-16, τον υποτύπο που έχει συνδεθεί με τον στοματικό καρκίνο, αν και δεν είχε ιδέα ότι ήταν φορέας του ιού. Ούτε και θα μπορούσε, βέβαια. Αν και οι γυναικολόγοι τεστάρουν κάθε σεξουαλικώς ενεργή γυναίκα για HPV μία φορά το χρόνο, δεν υπάρχει HPV τεστ για άντρες και κανένα στοματικό τεστ για κανένα από τα δύο φύλα.

Μέρος της ευθύνης για την έλλειψη κάποιου τεστ οφείλεται στο ότι γιατροί κι ερευνητές μοιράζονται την ίδια άποψη: γιατί να ασχοληθώ; Στο 90% των περιπτώσεων, το ανοσοποιητικό σύστημα του ανθρώπου θα καθαρίσει το σύστημα μέσα σε δύο χρόνια, χωρίς καμία μακροχρόνια επίπτωση. Επίσης, αντίθετα με τον μητρικό HPV, που μπορεί να θεραπευτεί αφαιρώντας τα μολυσμένα κύτταρα, δεν υπάρχει κανένας τρόπος να θεραπευτεί ο στοματικός HPV.

Η διάγνωση όμως είναι τόσο δύσκολη, γιατί ο HPV είναι τόσο ύπουλος: μπορεί να βρίσκεται κρυμμένος και σε λανθάνουσα κατάσταση, αλλά να μπορεί να μεταφερθεί για χρόνια. Γι’ αυτό και οι περισσότεροι γιατροί λένε ότι δεν έχει κανένα νόημα να αλλάξεις τις σεξουαλικές σου συνήθειες αν είσαι σε σταθερή σχέση κι ένας από τους δύο βρέθηκε ότι έχει HPV. Το πιο πιθανό είναι να έχετε κολλήσει και οι δύο.
Για τους υπόλοιπους, όμως, οι περισσότεροι γιατροί προτείνουν αλλαγές στη σεξουαλική συμπεριφορά για να μειωθεί ο κίνδυνος, συμπεριλαμβανομένων της λήψης προφυλάξεων στο στοματικό σεξ και της μείωσης του αριθμού των σεξουαλικών συντρόφων.

Πέρα από αυτά υπάρχει άλλο ένα υποσχόμενο προληπτικό μέσο, τουλάχιστον για την επόμενη γενιά αντρών: ο εμβολιασμός. Υπάρχουν δύο εμβόλια αυτήν τη στιγμή στην αγορά -το Gardasil και το Cervarix- που στοχεύουν τον HPV-16. Είναι 95% αποτελεσματικά σε κορίτσια και 90% αποτελεσματικά σε αγόρια αν εμβολιασθούν πριν από την έκθεση στον συγκεκριμένο τύπο. Παρά τα εντυπωσιακά ποσοστά, ο εμβολιασμός είναι ένα διχαστικό θέμα για τους γονείς, αφού οι παρενέργειες συμπεριλαμβάνουν πυρετό, λιποθυμία και (σπανίως) σοβαρές αλλεργικές αντιδράσεις και θρομβώσεις. Κάποιοι γονείς δυσκολεύονται επίσης να δεχτούν ότι εμβολιάζουν ένα παιδί για έναν ιό που σχετίζεται με το σεξ, ενώ άλλοι γονείς, επειδή πιστεύουν ότι ο HPV επηρεάζει μόνο τις γυναίκες, υποθέτουν ότι ο εμβολιασμός αγοριών δεν έχει κανένα νόημα. Το αποτέλεσμα είναι ότι μόνο το 4% των αγοριών έχουν εμβολιαστεί.

Η άμυνα του οδοντιάτρου
Πριν πεις στην κοπελιά σου ότι δεν θα της ξανακάνεις στοματικό σεξ, πρέπει να καταλάβεις ότι πολλά πράγματα θα πρέπει να πάνε στραβά για να παρουσιαστεί σοβαρό πρόβλημα. Πρώτον, πρέπει να κολλήσεις τον επικίνδυνο τύπο HPV-16 (περίπου το 1,5% των γυναικών το έχει). Μετά το ανοσοποιητικό σου σύστημα θα πρέπει να αποτύχει στο να ελέγξει τον ιό. Και πάλι όμως μάλλον δεν θα πάθεις καρκίνο. Αλλά τι θα γίνει αν πάθεις; Οι γιατροί λένε ότι, συγκρινόμενοι με τους καρκίνους που σχετίζονται με το κάπνισμα, αυτοί που σχετίζονται με τον HPV είναι πολύ πιο θεραπεύσιμοι.
«Οι πιθανότητες ίασης είναι 80-90% αν ο ασθενής δεν είναι καπνιστής» σου λέει ο Haddad. «Μέρος του λόγου είναι ότι αυτοί οι ασθενείς είναι νεότεροι και μπορούν να αντέξουν επιθετικά θεραπευτικά πρωτόκολλα».

Πάρε, για παράδειγμα, τον Bryan Hill. Δεν έχει εμφανιστεί καρκίνος εδώ και δέκα χρόνια, στη διάρκεια των οποίων ίδρυσε την Oral Cancer Foundation, μία φιλανθρωπική εταιρεία που στηρίζει την έρευνα, τους ασθενείς και την ενημέρωση του κοινού. Ο Statler είναι κι αυτός χωρίς καρκίνο. Σαν τον Hill, όμως, χρειάστηκε χημειοθεραπεία, ακτινοθεραπεία κι εκτεταμένες χειρουργικές επεμβάσεις. Οι γιατροί του αφαίρεσαν 44 καρκινικούς λεμφαδένες και το μισό σαγόνι του.
Αν και οι ιστορίες του Statler και του Hill έχουν καλό τέλος, η πιο έγκαιρη διάγνωση θα είχε κάνει τη θεραπεία και την ανάρρωση λιγότερο επεμβατικές και δύσκολες για τον ασθενή. Στις περισσότερες περιπτώσεις αυτό σημαίνει να μπορέσει κάποιος να παρατηρήσει ένα προκαρκινικό απόστημα ή αλλαγή στον στοματικό ιστό. Ενώ οι ερευνητές εξετάζουν την πιθανότητα χρησιμοποίησης δειγμάτων DNA για να ανιχνεύσουν προκαρκινικές αλλαγές στα κύτταρα του στόματος, αυτή η τεχνολογία δεν θα είναι διαθέσιμη για πολλά χρόνια ακόμη. Μέχρι τότε, ο οδοντίατρός σου είναι η μόνη ελπίδα σου.

Η Αμερικανική Οδοντιατρική Εταιρεία συμβουλεύει στα μέλη της να κάνουν τακτικές εξετάσεις στους ασθενείς τους για αλλαγές μέσα και γύρω από το στόμα και το φάρυγγα. Κανείς άλλος δεν ξέρει το στόμα σου τόσο καλά όσο αυτοί. Ιδανικά, ο οδοντίατρός σου θα δει μια αλλαγή ή έναν όγκο στο στόμα σου όταν είναι ακόμη στα αρχικά στάδια.
Ο John Comisi, ένας γιατρός από τη Νέα Υόρκη, λέει ότι έχει βρει δεκάδες προκαρκινικά αποστήματα στα στόματα νέων αντρών. «Ο,τι επιμένει μετά από λίγες εβδομάδες πρέπει να εξετάζεται» σου λέει ο Comisi. «Κάθε ανωμαλία πρέπει να αφαιρείται, γιατί ποτέ δεν μπορείς να είσαι σίγουρος».
Βέβαια, κανένας οδοντίατρος δεν θα βρει τα πάντα - δες τον Statler που του είπαν ότι ο όγκος του ήταν πονόδοντος. Γι’ αυτό κάθε άντρας πρέπει να γνωρίζει τα προειδοποιητικά σημάδια του στοματικού καρκίνου: επίμονος πονόλαιμος, βήχας που δεν εξηγείται αλλιώς, αποστήματα, πρήξιμο στους λεμφαδένες ή το λαιμό, δυσκολία στην κατάποση ή την ομιλία. Ο οδοντίατρός σου ή ένας ΩΡΛ πρέπει να εξετάζει κάθε ύποπτο σημάδι που επιμένει μετά από δύο εβδομάδες.
Υπάρχει άλλο ένα πράγμα: συνέχισε να χαίρεσαι τη σεξουαλική σου ζωή. Μπορεί να μην κολλήσεις ποτέ HPV, πόσω μάλλον να πάθεις καρκίνο. Αλλά αν ζεις με το φόβο, θα παραδοθείς σε μια ασθένεια που καμία χημειοθεραπεία ή χειρουργείο δεν μπορεί να θεραπεύσει. Ο Statler, από την πλευρά του, δεν έχει σταματήσει. «Δεν έχουμε αλλάξει τίποτε με τη γυναίκα μου στο κρεβάτι. Κάνουμε όσο περισσότερο σεξ μπορούμε».

Ογκοι με δόντια
Οι οδοντίατροι μπορούν να κάνουν ένα σφράγισμα, αλλά μπορούν να βρουν έναν όγκο; Σε μία πρόσφατη έρευνα στο Journal of Public Health Dentistry, το 89% των οδοντιάτρων είπαν ότι έκαναν ελέγχους για στοματικό καρκίνο, αλλά απέτυχαν να ελέγξουν δύο καίριες περιοχές. Σιγουρέψου ότι ο οδοντίατρός σου εξετάζει (οπτικά και με την αφή) τα σημεία που φαίνονται στα δεξιά, σου λέει ο συγγραφέας της έρευνας Joel Epstein. Αν σου προτείνουν κάποιο ακριβό τεστ, που υποτίθεται ότι ερευνά αλλαγές στους ιστούς σου, μην το κάνεις. Αυτά τα τεστ ακόμη δεν έχει αποδειχθεί ότι είναι αποτελεσματικά, σου λέει ο Epstein.