Γράψτα στο Λογαριασμό Μου – Οι άντρες και το shopping
Ή καλύτερα βάλ’ τα στην κάρτα. Μαζί με το iPod, το Bluetooth κινητό, τα παπούτσια των 300 ευρώ και το ταξίδι στο Παρίσι. Αντρική υπόθεση και το shopping, όπως και τα βάρη που σου φορτώνει.
Δεν μπορώ άλλο! Η κοπέλα μου με έχει τρελάνει. Τις προάλλες κατεβαίναμε το ναό του greek shopping therapy, την Ερμού, και με σταμάταγε σε κάθε βιτρίνα για να μου δείξει το νέο μικροσκοπικό τσαντάκι του Vuitton, το Prada πέδιλο από κροκόδειλο και το Gucci φόρεμα (classic), ενώ εγώ σκεφτόμουν τις «άλλες» βιτρίνες στο Αμστερνταμ (όσοι έχουν πάει μου κλείνουν πονηρά το μάτι). Το αποτέλεσμα ήταν ένας ελεεινός πονοκέφαλος, που τον ξεπέρασα με ένα τρίπιτο στον Σάββα. Δεν έχει σημασία αν βάζεις σος ή τζατζίκι στο σουβλάκι. Η ουσία είναι ότι η καλή μου έχει ένα τατουάζ στο δεξί γλουτό που γράφει «ψωνίζω, άρα υπάρχω». Το σημείο δεν είναι τυχαίο. Η καταναλωτική μανία εκεί σε πηδάει: στην τσέπη σου.
Τι σου δίνει όμως; Τι της δίνουν όλα αυτά τα λιλιπούτια μπιχλιμπίδια που ξεχειλίζουν από τα ράφια του δωματίου της; Γιατί ο άμοιρος σκόρος πέθανε από ασφυξία όταν μπήκε στην πλημμυρισμένη από ρούχα ντουλάπα της; Γιατί γιορτάζει 4 γενέθλια και 5 ονομαστικές γιορτές το χρόνο; Δεν έχω ιδέα και δεν με ενδιαφέρει η απάντηση όσο περιορίζομαι στο να της κάνω δώρο ένα αρκουδάκι στη γιορτή του Αγίου Αγιογδύνου. Αυτό που με τρώει περισσότερο από το αν η μύγα πετάει ή κολυμπάει στον αέρα είναι γιατί ενώ η γκαρνταρόμπα της είναι υπερφουσκωμένη συνεχίζει να αγοράζει ρούχα. Σαν μία φτηνή απομίμηση του Ζαρατούστρα, παίρνω τα βουνά και τα λαγκάδια για να βρω την απάντηση.
Ο πρώτος επώνυμος αντικαταναλωτής, ο Νάρκισσος, αράζει με τις ώρες σε μια λίμνη και θαυμάζει την αφεντιά του. Μια χαρά. Τα έχει βρει όλα με τον εαυτό του. Εγώ στέκομαι λίγο πιο δίπλα, βουτάω στο έσοπτρόν μου και τρώω μία σφαλιάρα συνειδητοποίησης με αυτό που βλέπω: στο κούτελό μου έχω ίδιο τατουάζ με την κοπέλα μου. Τρελαίνομαι και ζητάω βοήθεια από τον Νάρκισσο, αλλά με γράφει στoυς γλουτούς του. Πίσω στον πολιτισμό, μπας και ξελαμπικάρω από το καθαρό οξυγόνο που εισέπνευσα. Τη στιγμή που η σκορίνα-μητέρα Τερέζα δίνει το φιλί της ζωής στον άτυχο εισβολέα της ντουλάπας συνειδητοποιώ ότι η αντανάκλαση της λίμνης λέει αλήθεια.
Τον τελευταίο μήνα αγόρασα το Nokia 8800 κι έναν ελβετικό σουγιά που έχει και νυχοκόπτη (αγαπημένη μου ταινία «Τα γαμψά νύχια του λυκάνθρωπου»). Η διαδικασία για να τα αποκτήσω μου θυμίζει σεξ με άγνωστη: στην αρχή υπάρχει αργή, «διεισδυτική» αποπλάνηση στο Internet, γεμάτη φαντασιώσεις για τα χαρακτηριστικά, τα χρώματα και τις επιλογές που έχει κάθε προϊόν. Μετά έρχονται τα προκαταρκτικά πάνω στα ράφια του μαγαζιού, με την υπάλληλο να εκθέτει το λάγνο προϊόν της σαν έμπειρη τσατσά. Τέλος, η πιστωτική κάρτα γλιστράει στο μηχάνημα κι επιβεβαιώνει μια «σαρκική» συναλλαγή, από την οποία είναι όλοι ευχαριστημένοι. Η αυλαία του επικείμενου one night stand κλείνει βρίσκοντάς με να κατεβάζω σε ringtone το My number one, ενώ είμαι πλέον σχεδόν βέβαιος ότι οι άντρες είναι εθισμένοι στο shopping εξίσου σκληρά με τις γυναίκες.
Γιατρέ, τι έχω;
«Το να ψωνίζεις για να νιώσεις καλύτερα ονομάζεται συχνά retail therapy» λέει ο ψυχίατρος Lorrin Koran, M.D., διευθυντής του Ιατρικού Κέντρου του Stanford University για ψυχικές διαταραχές (obsessive-compulsive disorders). «Το πρόβλημα είναι ότι το φαινόμενο του retail therapy δεν λειτουργεί ωφέλιμα. Οι περισσότεροι από τους συμμετέχοντες στις έρευνες μας λένε ότι από τη στιγμή που θα πάνε σπίτι με το νέο τους αντικείμενο, η κατάθλιψη, το άγχος ή η λύπη που προσπάθησαν να διώξουν επιστρέφει σε μεγαλύτερο, μάλιστα, βαθμό». Η έρευνα που εξετάζει ο Dr. Koran δεν αναφέρεται σε μένα και σε σένα – τουλάχιστον έτσι θέλω να πιστεύω. Είναι για άντρες που έχουν διάγνωση για ανεξέλεγκτη καταναλωτική ψύχωση (Compulsive Shopping Disorder, CSD ή απλώς CS), η οποία συγκαταλέγεται στις impulse-control ψυχώσεις (ICDs) που περιλαμβάνουν άλλες αρετές, όπως παθολογικός τζόγος, κλεπτομανία και πυρομανία. Τι σχέση έχω εγώ με το ρεμάλι που καίει τα δεντράκια στην αυλή του γείτονα ή με αυτόν που παίζει τα λεφτά για το κολέγιο του γιου του στο καζίνο; Εγώ απλώς είμαι καλωδιωμένος με τις ώρες στο Amazon και στο eBay και αγοράζω ό,τι σαβούρα βρω μπροστά μου.
Ο Dr. Koran όμως με διαψεύδει: «Τέτοια πρότυπα συμπεριφοράς είναι ουσιαστικά πανομοιότυπα. Αυτοί οι άντρες επαναλαμβάνουν την πράξη ξανά και ξανά, με σκοπό να επιτύχουν κάτι υψηλότερο». Από τα λεγόμενά του μπήκα στον πειρασμό να ψάξω πόσο σοβαρή είναι η κατάστασή μου. Αυτός ο πειρασμός έφερε μπροστά μου τον ψυχίατρο Eric Hollander, M.D., διευθυντή του Compulsive, Impulsive and Anxiety Disorder, προγράμματος της Ιατρικής Σχολής Sinai στη Νέα Υόρκη. «Το να έχεις πρόβλημα να αντισταθείς στον πειρασμό είναι βασικό χαρακτηριστικό της ανθρώπινης φυλής. Η ανάγκη να ψωνίζεις γίνεται παθολογική όταν δεν μπορείς να της αντισταθείς και όταν θλίβει εσένα και τους αγαπημένους σου».
Στο μυαλό μου έρχεται ο Γιώργης (26 χρόνων), ο κολλητός μου, που αυτοαποκαλείται αθεράπευτα εθισμένος γκατζετάκιας. Παρόλο που έχει πάνω από 2.000 CDs, 1.000 DVDs, χιλιάδες βιβλία και κόμιξ ισχυρίζεται ότι αυτό έχει αμελητέα επίπτωση στα οικονομικά της οικογένειάς του. Να ήταν μόνο αυτό, Γιώργη μου. Ο τύπος βάζει φρένο όποτε θέλει. «Μπορεί να βάζω 5-6 CDs στο καλάθι μου στο Internet, αλλά μέχρι να έρθει η στιγμή να τα πληρώσω σκέφτομαι αν αξίζει η αγορά, διαφορετικά τα ακυρώνω. Υπάρχει ένα απαγορευτικό στο μυαλό μου, που το χρησιμοποιώ όποτε θέλω».
Το ίδιο δεν ισχύει για όσους έχουν διαγνωστεί κλινικά με το CS. Για παράδειγμα, ο Dr. Koran εξέτασε έναν άντρα, που αγόρασε πάνω από 2.000 γαλλικά κλειδιά τα οποία δεν χρησιμοποίησε ποτέ. Ενας άλλος πωρώθηκε τόσο πολύ με την αγορά ηλεκτρικών ειδών, που αγόρασε πάνω από 50 high-end κάμερες. «Τα πήρε και τα έβαλε απλώς στα ράφια» λέει ο Dr. Koran. Η πράξη της αγοράς και όχι αυτά καθαυτά τα αντικείμενα ήταν αυτή που του έδινε ευχαρίστηση. Πού οφείλεται όμως αυτή η συμπεριφορά; Στο ότι ο σκόρος πριν πεθάνει έριξε κατάρα στο ανθρώπινο γένος ή στο ότι ο νεοπλουτισμός είναι μόδα που δεν θα περάσει ποτέ;
Την απάντηση δίνουν κάποιοι ερευνητές, που ισχυρίζονται ότι οι παθόντες του CS είναι βιολογικά ευάλωτοι στη συγκεκριμένη πάθηση. Ανακάλυψαν τέσσερις νευροδιαβιβαστές που παίζουν ρόλο στο δαιδαλώδες εγκεφαλικό κύκλωμα, το οποίο είναι υπεύθυνο για να μεταφράζει τις σκέψεις και τις ανάγκες σε συμπεριφορές. Το ανεξέλεγκτο shopping στη συμπεριφορά του ανθρώπου είναι δεμένο με τη ρήση «η χημεία είναι το πεπρωμένο». Ο Dr. Hollander έχει το δικό του πεπρωμένο: να αποκρυπτογραφήσει το CS. Σε πρόσφατες έρευνές του παρακολούθησε την εγκεφαλική δραστηριότητα αντρών τη στιγμή που εκδήλωναν ανεξέλεγκτη συμπεριφορά. «Για παράδειγμα, σε ανθρώπους που έχουν σοβαρά προβλήματα τζόγου, οι μπροστινοί λοβοί και τα λεμφικά συστήματα (limbic systems) ανάβουν όταν παίζουν με πολλά λεφτά. Αντιθέτως δεν γίνεται το ίδιο όταν παίζουν με φασόλια. Οσο για τα αρρωστάκια του shopping, συγκεκριμένα είδη προϊόντων ξυπνάνε την προηγούμενη βιολογική λειτουργία».
Διάβασε τη συνέχεια στο τεύχος Αυγούστου που κυκλοφορεί.
Αν πάλι θες να κάνεις τις αγορές σου πιο οργανωμένα και με λιγότερη σπατάλη χρόνου, δες και πώς γίνονται οι online αγορές χωρίς ουρά.
Πότε η αγορά γίνεται πρόβλημα
Δεν είναι κάθε αγορά ένδειξη προβλήματος. Το άρθρο το λέει καθαρά: ο Γιώργης σκέφτεται αν αξίζει η αγορά και ακυρώνει το καλάθι όταν χρειάζεται. Έχει φρένο.
Η διαφορά, όπως τη σκιαγραφούν οι γιατροί που παρατίθενται στο κείμενο, βρίσκεται στον έλεγχο. Αν δεν μπορείς να αντισταθείς και η συμπεριφορά σε θλίβει ή επηρεάζει τους δικούς σου ανθρώπους, τότε μιλάμε για κάτι διαφορετικό από ένα απλό κέφι για ψώνια. Στην πράξη, το σημάδι δεν είναι το πόσα αγοράζεις, αλλά το πώς νιώθεις πριν και μετά.
Ένα άλλο σημείο που ξεχωρίζει: σε όσους ψωνίζουν για να νιώσουν καλύτερα, η ανακούφιση δεν κρατά. Η αγορά δίνει στιγμιαία ικανοποίηση, αλλά η αρχική δυσάρεστη διάθεση μπορεί να επιστρέψει. Γι’ αυτό, αν αναγνωρίζεις το μοτίβο, το πρώτο βήμα είναι να παρατηρήσεις τι προηγείται της αγοράς — άγχος, βαρεμάρα, στεναχώρια;
Αν η συμπεριφορά σε ανησυχεί πραγματικά, μίλησε με επαγγελματία ψυχικής υγείας. Το κείμενο είναι αφήγηση περιοδικού και δεν αποτελεί διάγνωση.
Σύνοψη
Το shopping μπορεί να είναι απλή συνήθεια ή σημάδι ότι χάνεται ο έλεγχος. Η διαφορά κρίνεται από το αν μπορείς να σταματήσεις και από το πώς επηρεάζει εσένα και τους γύρω σου. Η αγορά ως τρόπος να νιώσεις καλύτερα δεν δίνει διαρκή ανακούφιση, σύμφωνα με τους ειδικούς που παραθέτει το άρθρο.
